Trương Hồng Kiệt

Bộ sách gồm trọn vẹn 4 tập: "Đọc Nhanh Lịch Sử Trung Quốc", "Đọc Nhanh Lịch Sử Trung Quốc: Quyền Lực Và Tài Chính Đằng Sau Nạn Tham Nhũng Qua Các Triều Đại", "Vòng Triều Cống" và "Lịch Sử Biến Đổi Quốc Dân Tính Trung Quốc". Nền văn minh Trung Hoa chưa từng phát triển biệt lập mà luôn chịu sự tác động tương hỗ từ các nền văn minh khác trên thế giới. Tập đầu so sánh chiều ngang và dọc để định hình bức tranh toàn cảnh; tập hai tái hiện chân thực đời sống quan trường từ Hán, Đường, Tống, Nguyên đến Minh, Thanh; tập ba phác họa toàn diện quan hệ đối ngoại tại Đông Á cổ đại; và tập cuối đào sâu bản chất quốc dân tính xưa và nay. Bốn góc nhìn bổ trợ cho nhau, tạo nên mạch nguồn lịch sử hàng nghìn năm vô cùng sống động.

Vòng triều cống chính là chìa khóa then chốt để thấu hiểu lịch sử Đông Á thời cổ đại. Hơn hai ngàn năm qua, lấy văn minh Hoa Hạ làm trung tâm, khu vực văn hóa Đông Á đã hình thành nên một thể chế lễ nghi đặc thù mang tên hệ thống triều cống. Thông qua mạng lưới này, các nước duy trì quan hệ ngoại giao qua lại chặt chẽ với Trung Hoa; các thể chế chính trị và quan niệm văn hóa mang dấu ấn Trung Hoa dần lan tỏa, từng bước liên kết các dân tộc vốn dĩ khác biệt về ngôn ngữ, phong tục thành một không gian văn minh có mẫu số chung về chữ viết và giá trị đạo đức. Tác phẩm đi sâu bóc tách cội rễ của hệ thống triều cống đặc thù, tái hiện hào quang của vị thế thiên triều đồng chủ, đồng thời thông qua chín mô hình triều cống tiêu biểu như Triều Tiên, Lưu Cầu, Nhật Bản, Việt Nam... để vạch trần những toan tính, tham vọng đằng sau vẻ ngoài cung thuận, phơi bày những ngầm sóng dữ dội ẩn dưới mặt hồ phẳng lặng suốt hai thiên niên kỷ.

Phần ba trong bộ sách nổi tiếng mổ xẻ tường tận năng lực lãnh đạo và thuật dùng người độc đáo của Tăng Quốc Phiên. Người đời thường ngộ nhận ông là bậc thầy mưu mô quỷ quyệt, nhưng thực chất nguyên tắc đối nhân xử thế của ông gói gọn trong hai chữ vụng và thành. Khi dẫn dắt Tương Quân, ông kiên quyết nói không với thuật quyền mưu, luôn tâm niệm muốn đứng vững phải nâng đỡ người khác, lấy lòng bao dung độ lượng để thu phục nhân tâm. Tác phẩm phác họa chân dung một vị quan mẫu mực, vừa cần mẫn, tự kỷ luật, lại vừa mang nhiều mâu thuẫn giằng xé giữa guồng quay thể chế, giúp người đọc thấu hiểu sâu sắc quy tắc ngầm chốn quan trường xưa cùng triết lý sinh tồn đặc sắc.

Phần hai của tác phẩm Mặt Trước Và Mặt Sau Của Tăng Quốc Phiên đưa độc giả bước vào Tăng gia, thấu hiểu Tăng Quốc Phiên qua văn hóa gia tộc và bối cảnh dòng họ Tăng lấy ông làm hạt nhân, đồng thời dẫn dắt người đọc giải mã mẫu mực trị gia đặc sắc của Trung Hoa — Tăng Quốc Phiên Gia Thư. Bậc đại thần một đời tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ với trách nhiệm gia tộc mãnh liệt và triết lý giản dị, chân thực. Tác phẩm bóc tách cuộc đời thăng trầm cùng những góc khuất ít người biết đến, khắc họa một Văn Chính Công cần mẫn, nghiêm cẩn nhưng cũng đầy mâu thuẫn, giằng xé giữa guồng quay thể chế, qua đó hé lộ những quy tắc ngầm vi diệu chốn quan trường xưa.

Tập thứ tư trong bộ sách về Tăng Quốc Phiên mổ xẻ sự "chân thành" và "thực dụng", bóc tách nguồn thu nhập xám của một quan lại truyền thống Trung Hoa. Tác phẩm đi sâu phân tích lằn ranh giữa nguyên tắc rõ ràng và sự khéo léo thích nghi trước mọi cám dỗ, phơi bày những luật ngầm tinh vi, phức tạp chốn quan trường cùng quy luật vận hành quyền lực thời vãn Thanh. Không chỉ là một công trình nghiên cứu nhân vật, đây còn là nghiên cứu sâu sắc về lịch sử chính trị và xã hội. Quan sát đời sống kinh tế của Tăng Quốc Phiên từ góc nhìn độc đáo, tác phẩm mở ra chiếc chìa khóa giải mã bức màn bí ẩn về sinh thái hành chính thời vãn Thanh. Người đọc sẽ thấy một Tăng Quốc Phiên vừa cần mẫn, tự kỷ luật, lại vừa giằng xé mâu thuẫn khi là cỗ máy nằm sâu trong bộ máy quyền lực.

Đây vừa là bản ghi chép đời tư của Tăng Quốc Phiên, vừa là bức tranh toàn cảnh về chính trị và xã hội thời vãn Thanh. Qua bộ sách này, độc giả không chỉ thấu hiểu một Tăng Quốc Phiên toàn diện hơn, mà còn nắm bắt được quy luật vận hành chính trị xã hội truyền thống Trung Hoa. Trọn bộ 4 tập xoay quanh cuộc đời chìm nổi và thuật xử thế của danh thần vãn Thanh Tăng Quốc Phiên: tập một khắc họa con đường làm quan cùng chuẩn tắc lập thân, qua đó khám phá nội tâm và thành bại sự nghiệp của một vị quan phong kiến điển hình; tập hai tập trung vào gia phong và đạo trị gia, phản ánh mối quan hệ luân lý trong gia đình quan lại thế gia; tập ba phân tích mối quan hệ vừa hợp tác vừa xung đột với đồng liêu và thuộc cấp, tái hiện môi trường thời đại chân thực; tập bốn thông qua góc nhìn đời sống kinh tế, vén màn khía cạnh ít ai biết về "thánh nhân cuối cùng", bộc lộ nét chân thành lẫn sự khéo léo thích nghi trước cám dỗ kim tiền và những luật ngầm chốn quan trường.

Tăng Quốc Phiên không có gia thế hiển hách, tư chất thuộc hàng kém nhất trong các đại nhân vật cùng thời vãn Thanh, nhưng đã thăng tiến tới chức Tổng đốc Lưỡng Giang, Tổng đốc Trực Lệ, Đại học sĩ điện Vũ Anh. Giữa thời cuộc biến động phức tạp, ông đã vượt lên trên tất cả để đạt được thành tựu to lớn nhất, được ca ngợi là đệ nhất danh thần trung hưng của triều Thanh và cuối cùng rút lui an toàn. Ông xuất thân bình dân, bảy lần thi mới đỗ tú tài, nhưng nhờ công phu khổ luyện cần cù bền bỉ mà mở toang con đường khoa cử. Suốt đời chuộng sự vụng về vững chắc hơn mưu mẹo, ông lập Tương quân dẹp loạn Thái Bình Thiên Quốc, chủ trương phong trào Dương Vụ, lấy sự kiên trì từng bước để vươn tới đỉnh cao.

Bộ sách tập hợp ba tác phẩm xuất sắc của Trương Hoằng Kiệt gồm Hồng Vũ: Chu Nguyên Chương Đích Thành Dữ Bại, Cơ Ngạ Đích Thịnh Thế: Càn Long Thời Đại Đích Đắc Dữ Thất và Thiên Niên Nghịch Lý: Nhân Tính Đích Lịch Sử Thực Nghiệm Ký Lục. Là một cây bút viết sử bậc thầy, những trang văn của ông khiến độc giả say mê bởi cảm giác lịch sử còn lôi cuốn hơn tiểu thuyết. Tuy nhiên, viết ra một câu chuyện hấp dẫn chưa bao giờ là đích đến cuối cùng, mà quan trọng hơn là soi chiếu xem những bậc vương hầu tướng tướng xưa kia đã tác động ra sao đến tiến trình lịch sử đương thời và hậu thế. Dưới góc nhìn văn hóa, có thể nói Trương Hoằng Kiệt tập trung khắc họa ba nhân vật tiêu biểu: Chu Nguyên Chương, Càn Long và Tăng Quốc Phiên. Xuyên suốt hành trình ngòi bút, điểm bất biến ở ông chính là sự trăn trở sâu sắc về văn hóa và nhân tính. Đặt lịch sử đầu triều Minh vào bức tranh toàn cầu lẫn chiều sâu văn hóa Trung Hoa, tác giả mổ xẻ tường tận sự thành bại của Chu Nguyên Chương; giải mã một thịnh thế rực rỡ nhưng chứa đầy nghịch lý thời Càn Long để hé lộ bí mật về sự suy vi của Trung Quốc cận đại; đồng thời đem đến ấn bản chỉnh sửa toàn diện của Thiên Niên Nghịch Lý với những bài tản văn văn hóa lịch sử đặc sắc thuở mới vào nghề cùng các bài phỏng vấn quý giá.

Con người là một sinh vật vô cùng phức tạp, phức tạp đến mức đôi lúc khiến chính chúng ta phải ngỡ ngàng. Những nhân vật lịch sử bị gắn đủ loại nhãn mác vốn lại càng khó miêu tả. Học giả lịch sử nổi tiếng Trương Hoằng Kiệt đã chọn một lối đi riêng: không phê phán cũng chẳng ngước nhìn, ông đặt trọn lòng trắc ẩn để hóa thân vào nhân vật dưới ngòi bút, cùng họ chia sẻ buồn vui. Những nhân vật quen thuộc như Ngô Tam Quế, Tăng Quốc Phiên, Từ Hi, Chu Nguyên Chương... cứ thế được bóc bỏ lớp nhãn mác hoang đường, bộc lộ nghịch lý giằng xé giữa thiện và ác, dẫu dốc sức vùng vẫy khỏi xiềng xích thời đại nhưng cuối cùng vẫn không thoát khỏi số phận an bài. Chế độ khoa cử, quá trình Hán hóa của người Mãn, chân tướng giới ẩn sĩ cũng phơi bày sự tha hóa đa tầng của nhân tính qua từng giai đoạn lịch sử.

Càn Long trị vì phần lớn thế kỷ mười tám, đưa thời kỳ Khang Càn thịnh thế lên tới đỉnh cao. Bên cạnh nền tảng vững chắc do Khang Hi và Ung Chính để lại, chính tính tự kỷ luật thép, sự cần chính, quyết đoán, tài học hỏi từ những thăng trầm của các triều đại trước cùng đời sống tình cảm chuyên nhất và tuổi thọ hiếm có đã giúp ông tạo dựng nên một đế chế rực rỡ. Dưới thời Càn Long, xét theo chiều dọc, Trung Hoa đạt đỉnh cao nhất về dân số và quốc lực trong suốt hàng ngàn năm lịch sử; xét theo chiều ngang, đây là quốc gia hùng mạnh và trù phú bậc nhất thế giới đương thời. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ hoa lệ ấy lại là sự sụp đổ của một thịnh thế và sự suy tàn từng bước của vương triều Đại Thanh. Cuối đời Càn Long, khởi nghĩa Bạch Liên giáo bùng nổ dữ dội; chưa đầy nửa thế kỷ sau ngày ông băng hà, Chiến tranh Nha phiến đã giáng xuống. Càn Long là một bậc đế vương thành công, công trạng đủ để đứng vào hàng ngũ những hoàng đế vĩ đại nhất lịch sử Trung Quốc; nhưng ông cũng là kẻ thất bại khi không tạo ra được bất kỳ sự đột phá nào trước làn sóng vận động của thế giới thế kỷ mười tám. Qua sự kiện phái bộ Macartney đến triều kiến, người ta thấy rõ lịch sử phương Đông và phương Tây khi ấy đang bước vào một cuộc đại phân lưu đầy định mệnh.

Hồng Vũ là niên hiệu của Chu Nguyên Chương, vị hoàng đế khai quốc triều nhà Minh. Trong dòng chảy lịch sử Trung Hoa, Chu Nguyên Chương là một nhân vật vô cùng độc đáo. Đối với cá nhân ông, từ một kẻ bần hàn khốn cùng trở thành bậc cửu ngũ chí tôn là câu chuyện kỳ tích hiếm thấy. Những biến động loạn lạc cuối thời Nguyên đã đưa ông thoát khỏi đáy cùng xã hội, bằng tài thu phục nhân tâm, trọng dụng kẻ sĩ và tầm nhìn đại cục kiệt xuất, Chu Nguyên Chương từng bước bước lên ngai vàng. Tại phương Đông truyền thống, cá tính, trải nghiệm và trình độ văn hóa của người đứng đầu luôn chi phối trực tiếp phong cách trị quốc. Một mặt, quá khứ cơ hàn khiến ông thấu hiểu nỗi khổ của bần nông, thực thi giảm sưu thuế và kiến thiết các phúc lợi để mở ra một thời kỳ thái bình dài lâu. Mặt khác, dấu ấn văn hóa bần nông thô lậu khiến ông cai trị độc đoán, tàn nhẫn và cứng nhắc: bãi bỏ chức Thừa tướng, tru sát công thần, độc quyền triều chính; gây dựng ngục văn tự, tàn sát văn thần; lập Cẩm Y Vệ kiểm soát bách tính; ức chế thương nghiệp, bế quan tỏa cảng và can thiệp thô bạo vào đời sống xã hội... Mô hình trị vì ấy tạo nên sự hướng nội, khép kín và lạc hậu cho cả triều Minh, đồng thời còn ảnh hưởng sâu rộng tới năm, sáu trăm năm lịch sử sau đó. Cuốn sách tái hiện chân thực cuộc đời huyền thoại từ ăn mày đến hoàng đế, đồng thời mổ xẻ những được mất sâu xa trong thuật trị nước của Chu Nguyên Chương.

Nhật Bản là một quốc gia vô cùng đặc biệt với phần lõi văn hóa cực kỳ kiên định nhưng lớp vỏ bên ngoài lại thiên biến vạn hóa, khiến thế giới luôn khó lòng nắm bắt. Chỉ khi thấu hiểu tính chất độc đáo của lịch sử và thế giới tinh thần của người Nhật, chúng ta mới hiểu được tầm ảnh hưởng sâu sắc của xứ sở hoa anh đào đối với cục diện Đông Á cũng như tiến trình thế giới. Tác phẩm phác họa bức tranh toàn cảnh về lịch sử Nhật Bản qua bốn khía cạnh: khởi đầu bằng việc bóc tách quan niệm tình dục độc đáo để làm sáng tỏ nét riêng biệt trong văn hóa; tuần tự điểm qua dòng chảy thời gian từ thời Jomon đến thời Minh Trị Duy tân, tập trung lý giải nguyên nhân và sự thất bại của cuộc cải cách Taika bên cạnh những nét tương đồng với lịch sử Trung Hoa; đào sâu thế giới quan của người Nhật cùng mối quan hệ Trung - Nhật xuyên suốt các thời kỳ; và cuối cùng là đúc kết nguyên nhân hình thành nên những đặc tính dân tộc đặc thù. Bằng góc nhìn đa chiều, cuốn sách không chỉ giải mã những ẩn số về Nhật Bản mà còn dựng nên một tấm gương phản chiếu để nhận diện rõ hơn bản sắc độc đáo của nền văn minh Trung Hoa.

Vòng xoáy quyền lực và các quy luật tài chính, thể chế kiểm soát cùng những luật ngầm ẩn sau thiết kế thượng tầng đều phơi bày trần trụi bản chất con người đầy chân thực và nghiệt ngã. Căn nguyên của nạn tham nhũng xuyên suốt các triều đại Trung Hoa luôn bắt nguồn từ sự thao túng quyền lực tuyệt đối; chừng nào chưa giải quyết được nền tảng cấu trúc quyền lực, chừng ấy tham nhũng vẫn chưa thể chấm dứt. Lịch sử cai trị của vương quyền và lịch sử tha hóa của đội ngũ quan lại vốn không thể tách rời. Tập trung mổ xẻ các thời kỳ Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh qua những so sánh đa chiều, tác giả bàn luận sâu sắc về cơ chế kiểm soát của hoàng quyền cùng hệ sinh thái quan lại thời cổ đại, mở ra một mạch nguồn lịch sử Trung Hoa sáng tỏ và toàn diện.

Bộ đôi tác phẩm nổi bật của học giả lịch sử danh tiếng Trương Hồng Kiệt. Cuốn đầu tiên đặt lịch sử Trung Hoa vào hệ quy chiếu của lịch sử thế giới, làm sáng tỏ tiến trình phát triển và nét độc bản của nền văn minh Trung Quốc, mở ra góc nhìn rộng lớn về quy luật tuần hoàn thịnh suy của các triều đại. Cuốn thứ hai đi sâu phân tích trò chơi quyền lực, cơ chế tài chính và bản chất của tham nhũng qua các thời kỳ từ Hán, Đường, Tống, Nguyên đến Minh, Thanh. Qua lối đối chiếu đa chiều, tác phẩm lột trần bộ mặt thật của các thiết chế cai trị và sự vận hành của quan trường phong kiến.

Lịch sử luôn nối tiếp không ngừng, trong suốt những cuộc thay đổi triều đại từ Minh sang Thanh, cục diện căn bản của cấu trúc quyền lực vẫn luôn duy trì quán tính mạnh mẽ. Tham nhũng chính là cánh cửa dẫn vào việc phân tích cấu trúc quyền lực ấy. Tác phẩm tập trung vào hai triều đại Minh - Thanh, dùng lập luận sắc bén và những chi tiết sống động để kể lại toàn bộ quá trình chống tham nhũng của Chu Nguyên Chương, Hoằng Lịch cùng các nhân vật lịch sử; qua việc luận giải bối cảnh, diễn biến, kết cục và sức ảnh hưởng, tập trung làm rõ muôn vàn khốn cảnh khi triều đình sa lầy vào vũng bùn tham nhũng. Lấy "lậu quy" - hiện tượng tham nhũng ngầm xuyên suốt hai triều Minh Thanh làm điểm đột phá, cuốn sách tái hiện cấu trúc thể chế đế quốc cùng bức tranh sinh thái chốn quan trường đương thời, đào sâu vào nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy tàn của hai triều đại và gợi mở những chiêm nghiệm vượt thời gian.

Cuốn sách đi sâu phân tích tiến trình biến đổi tính cách của người dân Trung Quốc qua các thời kỳ. Tác giả chỉ ra rằng quốc dân tính không hề bất biến; từ thời Xuân Thu đến Đường Tống, rồi bước sang Minh Thanh, tính cách dân tộc tựa như dòng thác đổ thẳng từ trên cao xuống, ngày một tha hóa và trầm luân. Chính thể chế lạc hậu đã bào mòn và tạo nên những góc khuất thâm căn cố đế trong tâm tính con người. Đứng ở cả hai chiều không gian và thời gian, tác phẩm mở ra một góc nhìn thông sử mới lạ, khác biệt hoàn toàn với lối mòn truyền thống, qua đó tìm kiếm con đường cải tạo và phát triển đích thực cho tương lai.

Tác phẩm tiểu sử xuất sắc của nhà nghiên cứu Trương Hồng Kiệt khắc họa cuộc đời và sự nghiệp của Tăng Quốc Phiên - vị đại thần không có gia thế hiển hách, tư chất ban đầu bình thường nhưng đã từng bước vươn lên giữ chức Tổng đốc Lưỡng Giang, Đại học sĩ Văn Uyên Các, được ca ngợi là đệ nhất danh thần trung hưng thời vãn Thanh, để lại nhiều bài học nhân sinh và đạo làm người sâu sắc.