Đấu Phá Thương Khung: buổi hủy hôn năm 2009, cái khuôn đúc cả một thời văn mạng và màn rửa hận bằng hoạt hình

Mở đầu Đấu Phá Thương Khung là một buổi hủy hôn. Tiêu Viêm — thiếu niên từng được gọi thiên tài, bỗng mất sạch tu vi từ năm mười lăm tuổi — ngồi nghe nàng tiểu thư Nạp Lan Yên Nhiên của Vân Lam Tông đến trả lại hôn ước, giữa những ánh mắt thương hại của cả gia tộc. Trước khi nàng rời đi, cậu thốt ra câu sau này bị nhại đến mòn cả trên mạng: "Ba mươi năm Hà Đông, ba mươi năm Hà Tây, chớ khinh người thiếu niên nghèo khó" — rồi hẹn rằng ba năm nữa sẽ lên tận cửa tông môn nàng tái chiến một lần. Một cảnh như thế, vào năm 2009, đã trở thành khuôn cho biết bao bộ truyện ra đời sau đó; và cũng chính nó khiến hàng triệu độc giả thuộc lòng cái tên Tiêu Viêm trước khi biết khái niệm "truyện mạng Trung Quốc" là gì.

Người viết nên cảnh ấy mới mười chín tuổi. Thiên Tàm Thổ Đậu — tên thật Lý Hổ, sinh năm 1989 tại Đức Dương, Tứ Xuyên, lấy bút danh từ món khoai tây chiên vỉa hè quê nhà — ra mắt văn đàn năm mười tám tuổi với Ma Thú Kiếm Thánh Dị Giới Tung Hoành và đoạt luôn danh hiệu tân binh xuất sắc nhất năm của Qidian. Đấu Phá Thương Khung đăng dài kỳ từ tháng 4 năm 2009 đến tháng 7 năm 2011, dài hơn năm triệu chữ; theo Bách khoa Baidu, nó là tiểu thuyết đầu tiên trong lịch sử Qidian vượt mốc một trăm triệu lượt đọc, con số tích lũy trên trang đến nay đã gần gấp rưỡi mốc đó. Với một tác giả tuổi đời ấy, đó là vụ nổ mà chính anh cũng chưa tái lập được trọn vẹn ở các sách sau — dù Vũ Động Càn Khôn, Đại Chủ Tể, Nguyên Tôn lần lượt ra mắt đều đặn như cơm bữa và đưa tên anh lên top những nhà văn có thu nhập cao nhất Trung Quốc ngay giữa thập niên trước.

Cái mà Đấu Phá Thương Khung để lại cho văn học mạng không phải văn phong — câu chữ của nó chỉ ở mức ổn — mà là một khuôn. Phế vật gặp kỳ ngộ; lão tiền bối ẩn mình trong chiếc nhẫn cũ kỹ nhận làm sư phụ; mối hôn ước bị hủy trở thành động lực phấn đấu; rồi từng bước trả hết nợ nhục nhã — công thức ấy được truyện kết tinh chặt chẽ đến mức người ta gọi những bộ sách khởi đầu kiểu này là "Đấu Phá thể". Chính tác giả là nạn nhân thành công nhất của khuôn do mình tạo ra: mỗi sách mới của Thiên Tàm Thổ Đậu lại bị độc giả chỉ ra nối sẵn đường cũ, và phê bình rằng kịch bản "cậu trai bị khinh rẻ rồi lật ngược thế cờ" đã bị chính ông sao chép qua ba, bốn bộ liên tiếp. Đọc Đấu Phá Thương Khung hôm nay, người ta thấy trước mặt mình cuốn từ điển của cả một thời kỳ — nơi mọi trick quen thuộc của thể loại phế vật ngược tập đều xuất hiện ở dạng nguyên bản, chưa mòn.

Nhưng giảm truyện này thành một khuôn mẫu là không công bằng, bởi nó có phần hay nhất mà nhiều bản sao không học được: bảng dị hỏa. Trong thế giới đấu khí của truyện, lửa là tài nguyên thiên thượng cạn kiệt — hai mươi thứ dị hỏa được xếp hạng trên một bảng danh dự, mỗi thứ có ý thức và tính cách riêng, từ ngọn Thanh Liên Địa Tâm Hỏa nằm dưới lòng sa mạc đến Vẫn Lạc Tâm Diễm cuộn trong hầm nham thạch của học viện Già Nam, từ Cốt Linh Lãnh Hỏa lạnh đến xương tuỷ đến những thứ đứng đầu bảng như Tịnh Liên Yêu Hỏa hay Hư Vô Thôn Diễm đủ sức nuốt chửng cả một thành. Tiêu Viêm tu luyện công pháp Phần Quyết — thứ công pháp không tu theo cấp bậc cố định mà lớn lên bằng cách nuốt dị hỏa — nên toàn bộ cốt truyện thực chất là một hành trình gom lửa: mỗi ngọn lửa mới là một phó bản mới, một thế lực mới, một cuộc chiến mới. Cơ chế đơn giản ấy tạo cho bộ truyện hơn một nghìn sáu trăm chương một cột sống rõ ràng mà đến giờ vẫn ít truyện nào làm gọn được.

Ở Việt Nam, Đấu Phá Thương Khung nằm trong số những cái tên đầu tiên mở đường cho truyện dịch Trung Quốc. Bản Việt của truyện được dịch đầy đủ trên Tàng Thư Các từ những năm 2010, sau đó có cả bản đọc audio; câu "ba mươi năm Hà Đông, ba mươi năm Hà Tây" trở thành thành ngữ cửa miệng của cộng đồng độc giả, dùng cho đủ mọi hoàn cảnh từ đùa cợt đến động viên nhau. Với nhiều người, đây là bộ truyện Trung Quốc đầu tiên họ đọc hết — và cũng là thước đo ngầm để so mọi bộ phế vật ngược tập đọc sau đó.

Hành trình chuyển thể của thương hiệu này thì đủ mọi cung bậc. Bản phim người đóng năm 2018 với Ngô Lỗi vai Tiêu Viêm bị khán giả chê "gần như không còn quan hệ gì với nguyên tác" và sinh ra một trong những meme đau lòng nhất lịch sử chuyển thể Trung Quốc: "đấu khí hóa ngựa" — chỉ truyện xe lao bằng đấu khí, các cao thủ vẫn phải cưỡi ngựa đi đường, nên khán giả chế rằng họ "đấu khí để hóa thành ngựa". Bên hoạt hình lại là câu chuyện ngược lại: ba mùa đầu chông chênh dần cải thiện, rồi tập đặc biệt "Ba năm hẹn ước" năm 2021 — dựng đúng đoạn hẹn ước ba năm ở Vân Lam Tông với hơn trăm ba mươi nhân vật và sáu mươi ba bối cảnh — được chấm gần chín điểm trên Douban, trở thành một trong những tập hoạt hình mạng được khen ngợi nhất năm ấy; loạt năm phim phát liên tục từ 2022 giữ vững quanh mốc bảy điểm. Mới nhất, giữa tháng 7 năm nay loạt năm phim tạm ngừng bảy tuần sau tập 207 — khoảng lặng hiếm thấy với một IP ăn khách — trước khi trở lại đầu tháng 9 với nhịp hai tập mỗi tuần.

Đánh giá Đấu Phá Thương Khung sau gần hai thập kỷ, có lẽ nên nói thế này: đây không phải bộ truyện viết hay nhất của văn học mạng, nhưng là bộ truyện có ảnh hưởng bậc nhất — thứ ốc vít đầu tiên của cả một dây chuyền sản xuất sau này. Nhân vật của nó bắt đầu từ một đốm lửa nhỏ giấu trong chiếc nhẫn cũ, mỗi năm nuốt thêm một ngọn lửa lớn hơn, để cuối cùng dung hết mọi thứ lửa trên bảng thành một thứ lửa không còn tên nào ngoài Đế Diễm. Cũng giống hệt thế, một bộ truyện do cậu sinh viên mười chín tuổi viết ra đã nuốt dần cả thể loại mà nó khai mở — thành khuôn mẫu, thành meme, thành thương hiệu truyền thông nhiều tỷ đồng — để rồi khi nhắc đến tuổi vàng 2009–2011 của Qidian, không có cái tên nào khác được nhắc trước nó.

Cảnh giới: Đấu chi khí chia chín đoạn là giai đoạn nhập môn; từ đó đi lên theo thứ tự Đấu Giả (ngưng khí xoáy), Đấu Sư (khí sa), Đại Đấu Sư (khí giáp), Đấu Linh (khí ngưng thành vũ khí), Đấu Vương (hóa dực, đọng không ngắn), Đấu Hoàng (bay lượn trường kỳ), Đấu Tông (đạp không, thao túng không gian), Đấu Tôn (xé không gian), Đấu Thánh (mở không gian riêng) và cuối cùng là Đấu Đế; giữa Đấu Tôn và Đấu Thánh có bậc Bán Thánh, còn mỗi bậc lại chia từ nhất tinh đến cửu tinh.

Hệ thống sức mạnh: Tu giả luyện đấu khí bằng công pháp; điểm riêng của truyện là công pháp Phần Quyết của Tiêu Viêm không khóa ở một trình độ cố định mà tiến hóa bằng cách nuốt dị hỏa — nuốt thêm ngọn nào thì uy lực và thân pháp cùng lên bậc; người tu còn có thể hấp thu dị hỏa làm ngọn lửa bản mệnh, mạnh lên bằng chính thứ lửa nuốt vào.

Bảo vật và cấp bậc: Trọng tâm là Bảng dị hỏa hai mươi vị — hai mươi thứ lửa trời có ý thức riêng bị tranh giành khắp đại lục; vài vị trí tiêu biểu: Thanh Liên Địa Tâm Hỏa (hạng 19), Vẫn Lạc Tâm Diễm (hạng 14), Hồng Liên Nghiệp Hỏa (hạng 8), Kim Đế Phần Thiên Diễm (hạng 4), Tịnh Liên Yêu Hỏa (hạng 3), Hư Vô Thôn Diễm (hạng 2); dị hỏa có thể dung hợp — Thanh Liên Địa Tâm Hỏa hợp Vẫn Lạc Tâm Diễm tạo thành Lưu Ly Liên Tâm Hỏa — và đỉnh bảng là thứ lửa chỉ tồn tại khi mọi dị hỏa hợp làm một, về sau được gọi là Đế Diễm.

Bản đồ và phó bản: Đấu Khí đại lục mở đầu ở đế quốc Gia Mã với Vân Lam Tông là thế lực tối thượng thời kỳ đầu; trung kỳ là vùng Hắc Giác Vực và học viện Già Nam; hậu kỳ mở ra Trung Châu, nơi tụ họp mọi thế lực đỉnh của đại lục.